میدان گازی خارتنگ بهعنوان یکی از مهمترین پروژههای ملی حوزه انرژی کشور و سومین میدان گازی خشکی استان بوشهر، جایگاهی راهبردی در سیاستهای کلان تولید و تأمین انرژی ایران دارد. توسعه این میدان، پس از میدانهای گازی نار و کنگان، به شرکت نفت مناطق مرکزی ایران واگذار شده و تکمیل و بهرهبرداری از آن نقش مؤثری در جبران ناترازی انرژی کشور و افزایش پایداری شبکه گاز ایفا خواهد نمود.
بر اساس مصوبه شورای اقتصاد و در قالب «طرح توسعه میادین جدید و طرح ضربتی افزایش تولید گاز»، توسعه بیش از ۱۵ میدان گازی در ۱۷ استان کشور به شرکت نفت مناطق مرکزی ایران محول شده است. برآیند اجرای این طرح ملی، افزایش تولید روزانه بیش از ۱۲۰ میلیون مترمکعب گاز طبیعی است که معادل ظرفیت تولید چهار فاز پارس جنوبی برآورد میشود. در این میان، میدان گازی خارتنگ بهعنوان یکی از میادین شاخص این طرح، نقشی کلیدی در تحقق اهداف یادشده ایفا مینماید.
در طرح توسعه میدان خارتنگ، حفاری ۱۶ حلقه چاه پیشبینی شده است که با تکمیل آنها، ظرفیت تولید روزانه حدود ۲۰ میلیون مترمکعب گاز طبیعی به شبکه سراسری افزوده خواهد شد. از مهمترین مزایای این پروژه میتوان به استفاده حداکثری از توان پیمانکاران و تولیدکنندگان داخلی، بهکارگیری نیروهای متخصص و جوان بومی استان، و اجرای پروژههای عامالمنفعه در چارچوب مسئولیتهای اجتماعی صنعت نفت و گاز اشاره کرد؛ امری که موجب بهرهمندی مستقیم مناطق پیرامونی تأسیسات از منافع توسعه خواهد شد.
مطابق برنامهریزیهای انجامشده، در فاز نخست توسعه میدان، حفاری هشت حلقه چاه در دستور کار قرار گرفته که تاکنون حفاری یک حلقه به اتمام رسیده و حفاری دو حلقه دیگر نیز در حال اجرا است. بنا به اعلام مسوولین ذیربط و بر اساس برنامه زمانبندی، پیشبینی میشود برداشت روزانه ۱۰ میلیون مترمکعب گاز از فاز اول آغاز گردد و در سال ۱۴۰۵ نیز با بهرهبرداری از فاز دوم، ۱۰ میلیون مترمکعب دیگر به ظرفیت تولید روزانه این میدان افزوده شود.
در همین راستا، مدیرعامل وقت شرکت نفت مناطق مرکزی ایران در تاریخ ۳۰ تیر ۱۴۰۳ اعلام نمود که با توسعه کامل و تولیدیشدن میدان گازی خارتنگ، نیاز به جذب حدود ۱۵۰۰ نفر نیروی متخصص و زبده وجود خواهد داشت و سیاست شرکت بر بهرهگیری حداکثری از ظرفیت نیروهای متخصص بومی استان بوشهر است. این موضوع میتواند نقش بسزایی در کاهش نرخ بیکاری، تثبیت جمعیت و ارتقای سطح معیشت در شهرها و سکونتگاههای پیرامونی ایفا نماید.
بر اساس گزارشهای رسمی، میدان گازی خارتنگ یکی از استراتژیکترین میادین گازی خشکی کشور بهشمار میرود که در منطقهای کوهستانی و صعبالعبور، در فاصله حدود ۸۰ کیلومتری شرق بوشهر و ۲۰ کیلومتری شرق خورموج و در بخش شنبه و طسوج واقع شده است. حجم ذخایر درجای گاز این میدان حدود ۸٫۵ تریلیون فوت مکعب (TCF) و میزان میعانات گازی آن بالغ بر ۳۳ میلیون بشکه برآورد شده است که اهمیت اقتصادی و راهبردی آن را دوچندان میکند.
اجرای این طرح ملی، علاوه بر افزایش تولید گاز طبیعی و تأمین نیازهای انرژی کشور، آثار گستردهای در توسعه اقتصادی و اجتماعی منطقه خواهد داشت. ایجاد فرصتهای شغلی مستقیم و غیرمستقیم، بهبود وضعیت معیشتی ساکنان محلی، توسعه زیرساختهای منطقهای و ارتقای سطح خدمات عمومی از جمله مهمترین پیامدهای مثبت این پروژه محسوب میشود. بهبود زیرساختهایی نظیر شبکههای حملونقل، راههای دسترسی، تأسیسات زیربنایی، مراکز آموزشی و بهداشتی، از دیگر اهداف و نتایج مورد انتظار اجرای طرح توسعه میدان گازی خارتنگ است.
با توجه به استقرار این میدان در محدوده بخش شنبه و طسوج و نزدیکی آن به شهر شنبه بهعنوان مرکز سیاسی، اداری و خدماتی بخش، این شهر را در آیندهای نزدیک با موقعیتی ویژه و نقشآفرینی پررنگتری مواجه خواهد ساخت. در حال حاضر نیز بخش قابل توجهی از نیروهای فنی، کارگری و اداری پروژه، پیمانکاران، ماشینآلات و تجهیزات وابسته، در شهر شنبه مستقر بوده و از زیرساختها و خدمات شهری نظیر جایگاههای سوخت، شبکه آب، برق و گاز، مراکز خدماتی، فروشگاهها و واحدهای عرضه مواد غذایی استفاده مینمایند.
بر این اساس، ضروری است مدیریت شهری شهر شنبه، با نگاهی آیندهنگر و مبتنی بر تجارب حاصل از فعالیت نزدیک به سه دهه صنعت نفت و گاز در منطقه پارس جنوبی، تمهیدات لازم را در قالب مطالعات طرح جامع و طرحهای توسعه شهری پیشبینی نماید. تأمین و توسعه فضاهای خدماتی، بوستانها و فضاهای تفریحی، برنامهریزی برای اسکان دائم نیروهای اداری و پروژهای، ایجاد زیرساختهای لازم برای اسکان نیروهای متخصص اقماری و ارتقای کیفیت خدمات شهری، از جمله موضوعاتی است که باید بهصورت علمی، دقیق و مرحلهبندیشده مورد توجه قرار گیرد.
بدیهی است در صورت برنامهریزی صحیح و هماهنگی میان نهادهای محلی، استانی و ملی، توسعه میدان گازی خارتنگ میتواند بهعنوان موتور محرک توسعه، شهر شنبه را به یکی از کانونهای خدماتی، پشتیبانی و سکونتی مهم در جنوب استان بوشهر تبدیل نماید و زمینهساز شکلگیری آیندهای روشن و پایدار برای این شهر و منطقه پیرامونی آن باشد.
پیامدهای کالبدی، جمعیتی و خدماتی توسعه میدان گازی خارتنگ برای شهر شنبه:
توسعه و بهرهبرداری از میدان گازی خارتنگ، بهعنوان یک پروژه بزرگمقیاس ملی، پیامدهای مستقیم و غیرمستقیم متعددی بر ساختار فضایی، جمعیتی و خدماتی شهر شنبه خواهد داشت. با توجه به نقش این شهر بهعنوان مرکز سیاسی، اداری و خدماتی بخش شنبه و طسوج، انتظار میرود بخش عمدهای از آثار ناشی از استقرار نیروها، فعالیتهای پشتیبان و خدمات وابسته به این میدان، در محدوده شهر شنبه متمرکز شود. از اینرو، تحلیل پیامدهای مذکور و پیشبینی تمهیدات لازم در اسناد برنامهریزی شهری، ضرورتی انکارناپذیر است.
۱. پیامدهای جمعیتی
توسعه میدان گازی خارتنگ منجر به افزایش تدریجی جمعیت شهر شنبه خواهد شد. این افزایش جمعیت شامل دو گروه اصلی است:
• جمعیت شاغل مستقیم و غیرمستقیم پروژه (نیروهای فنی، اداری، کارگری و پیمانکاری)
• جمعیت وابسته به فعالیتهای خدماتی و پشتیبان (کسبه، خدمات شهری، حملونقل، خدمات رفاهی)
در کوتاهمدت، این افزایش جمعیت عمدتاً بهصورت شناور و اقماری بروز کرده، اما در میانمدت و بلندمدت، بخشی از این جمعیت بهصورت سکونت دائم در شهر تثبیت خواهد شد. این روند میتواند منجر به:
• افزایش تقاضا برای مسکن (استیجاری و ملکی)
• تغییر ترکیب سنی و شغلی جمعیت شهر
• افزایش مهاجرتهای دروناستانی به شهر شنبه شود که در صورت نبود برنامهریزی، میتواند فشار مضاعفی بر زیرساختها و خدمات شهری وارد نماید.
۲. پیامدهای کالبدی و فضایی
رشد فعالیتهای مرتبط با میدان گازی خارتنگ، موجب گسترش و تحول کالبدی شهر شنبه خواهد شد. مهمترین پیامدهای کالبدی قابل پیشبینی عبارتاند از:
• افزایش تقاضا برای اراضی مسکونی و خدماتی و احتمال توسعه فیزیکی شهر در محورهای خروجی
• تشدید فشار بر شبکه معابر شهری بهویژه مسیرهای ارتباطی با جادههای برونشهری و مسیر دسترسی به میدان خارتنگ
• نیاز به توسعه فضاهای پشتیبان شهری شامل انبارها، خدمات لجستیکی، پارکینگهای عمومی و فضاهای توقف
• ضرورت ارتقای کیفیت ورودیهای شهر بهعنوان نخستین تصویر ذهنی نیروهای شاغل، پیمانکاران و بازدیدکنندگان
در صورت عدم هدایت صحیح توسعه کالبدی، امکان بروز ساختوسازهای پراکنده، رشد نامتوازن و تضعیف سیمای شهری وجود خواهد داشت. از اینرو، کنترل و هدایت توسعه از طریق طرح جامع و تفصیلی شهر، از اولویتهای اساسی مدیریت شهری محسوب میشود.
۳. پیامدهای خدماتی و زیرساختی
افزایش جمعیت و فعالیتهای اقتصادی، بهطور مستقیم موجب افزایش تقاضا برای خدمات شهری و زیرساختهای پایه خواهد شد. مهمترین پیامدهای خدماتی عبارتاند از:
• فشار مضاعف بر شبکههای آب، برق، گاز، فاضلاب و مدیریت پسماند
• افزایش بار ترافیکی و ضرورت توسعه و ایمنسازی شبکه حملونقل شهری
• افزایش نیاز به خدمات آموزشی، بهداشتی و درمانی
• افزایش تقاضا برای خدمات رفاهی، تفریحی و فضاهای سبز شهری
در این چارچوب، شهر شنبه باید بهعنوان «شهر پشتیبان خدماتی میدان گازی خارتنگ» تعریف شود و زیرساختهای آن متناسب با این نقش ارتقا یابد.
۴. الزامات برنامهریزی شهری و مدیریتی
با توجه به پیامدهای فوق، ضروری است در اسناد بالادست و طرحهای توسعه شهری شهر شنبه، موارد زیر بهصورت مشخص پیشبینی و برنامهریزی گردد:
• پیشبینی اراضی مناسب برای اسکان دائم و موقت نیروهای پروژه
• توسعه فضاهای خدماتی، تجاری و رفاهی متناسب با جمعیت جدید
• ارتقای ظرفیت و کیفیت فضاهای عمومی شامل بوستانها، فضاهای فرهنگی و تفریحی
• اصلاح و تقویت شبکه معابر و گرههای ترافیکی مرتبط با ترددهای پروژه
• تعریف سازوکار بهرهمندی شهر از اعتبارات مسئولیت اجتماعی صنعت نفت و گاز
جمعبندی
توسعه میدان گازی خارتنگ، فرصتی راهبردی برای ارتقای جایگاه شهر شنبه در نظام سکونتگاهی و خدماتی استان بوشهر محسوب میشود. با این حال، تحقق این فرصت منوط به برنامهریزی پیشنگر، هماهنگی نهادی و انطباق سیاستهای شهری با تحولات آتی جمعیتی و کالبدی است. در صورت مدیریت صحیح، شهر شنبه میتواند از یک شهر محلی به یک کانون خدماتی–پشتیبان انرژی در جنوب استان تبدیل شود و توسعهای متوازن، پایدار و مبتنی بر منافع عمومی را تجربه نماید.