نجات محیط زیست؛ با تغییر رویکرد نه با شعارهای ناهمگون

شعار جهانی امسال با عنوان «فراخوان جهانی برای اقدام اقلیمی» و شعار ملی هفته محیط‌زیست در ایران «حفظ محیط‌زیست؛ حفظ امنیت ملی» است. بنا بر رویه هرساله برنامه روزشمار هفته محيط زيست (۱۶ تا ۲۲ خردادماه) امسال به شرح زیر انتخاب شده است:

✓ شنبه، ۱۶ خرداد «هشدار اقليمی؛ آگاهی، تاب‌آوری» افزايش آگاهی و مقابله با عواقب تغيير اقليم و پديده‌های حدی آب‌وهوايی

✓ يكشنبه، ۱۷ خرداد ((هوای پاك؛ تعهد مسئولان، مسئوليت شهروندی)) كاهش آلودگی هوا با نوسازی ناوگان حمل‌ونقل و كنترل آلاينده‌های صنعتی

✓ دوشنبه، ۱۸ خرداد «اقليم، آب و امنيت پايدار» مديريت پايدار منابع آب، مهار فرونشست زمين و گذار از خشكسالی

✓ سه‌شنبه، ۱۹ خرداد «از تالاب‌ها تا درياها؛ سرمايه ملی، ميراث بين نسلی» احيای تالاب‌ها، حفاظت از تنوع زيستی و زيست‌بوم‌های آبی

✓ چهارشنبه، ۲۰ خرداد «زباله نيست، سرمايه است؛ اقتصاد چرخشی در عمل» نهضت ملی كاهش آلودگی پلاستيك، گسترش بازيافت و استقرار اقتصاد چرخشی

✓ پنج‌شنبه، ۲۱ خرداد «انرژی پاک، صنعت سبز، توليد پايدار» گسترش انرژی های تجديدپذير، ارتقای بهره‌وری انرژی و صنعت سازگار با محيط زيست

✓ جمعه، ۲۲ خرداد «فرهنگ محيط زيست؛ مشاركت ملی، محيط زيست سالم» نهادينه‌سازی سواد محيط زيستی در خانواده‌ها، آموزش‌وپرورش همگانی برای آينده پايدار

با درنگ و گذری بر شعارهای هفته محیط زیست، ژرفای فاجعه در مدیریت محیط زیست آشکار است. شعارهایی برای نجات محیط زیست که خود عامل شدت بخشی بحران های محیط زیستی است و چه انتظاری به گشایش و نجات می توان داشت وقتی سازمان متولی محیط زیست با ساختار و ساز و کار محیط زیست بیگانه باشد؟!

✓ «کاهش آلودگی هوا با نوسازی ناوگان حمل و نقل و کنترل آلاینده‌های صنعتی»

آنچه عیان است استمرار روند آلاینده های صنعتی در کشور و سرگرمی متولی محیط زیست با صنایع آلاینده با کارهای کوچک و غیر همخوان با نوع آلایندگی به گونه ای که صنایع آلاینده با تغییر ماهیت، در نقش و کارکرد سمن ها بروز و نمود دارند. کارهایی همچون پاکسازی سواحل، نهال کاری، برگزاری کارگاه های آموزشی، طرح های حمایتی از یک گونه زیستی و… که با حداقل هزینه و تبلیغات گسترده به دستاوردسازی با عنوان صنعت سبز حامی محیط زیست هستند در حالی که خود از مهمترین آلوده کننده آب و خاک و هوا و آسیب رسان به محیط زیست طبیعی و انسانی هستند. کنترل آلاینده های صنعتی اراده متولی محیط زیست را می طلبد آنهم با اقدامات جبرانی در همان حوزه های که آلایندگی زاست. (استان بوشهر نماد عینی این رویه نامیمون و بدعت گذار تسهیلگری تخریب محیط زیست است).
وانگهی همین صنایع آلاینده میزبان و تأمین کننده هزینه های برگزاری همایشات اعم از عیاب و ذهاب و اسکان و سایر هزینه ها هستند و چگونه می توان از صنعت و صنایعی که مادر خرج همایشات با حضور مسئولان ارشد محیط زیست هستند می توان انتظار رفع آلایندگی داشت. برای نمونه برگزاری همایش رونمایی از تمبر «دلفین گوژپشت خلیج‌فارس» در عسلویه با حضور الیاس حضرتی رئیس شورای اطلاع‌رسانی دولت، سید هادی تقوی‌نژاد، احمدی معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات و مدیرعامل شرکت ملی پست، جمشیدی مدیرعامل شرکت پتروشیمی نوری، احمدی رئیس کمیسیون انرژی مجلس، شهریاری رئیس کمیسیون بهداشت و درمان مجلس، قیصری رئیس فراکسیون نظارت بر صنعت نفت، گاز و پتروشیمی مجلس، لاهیجان زاده معاون محیط‌زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست، دبیری‌نژاد نماینده وزارت فرهنگ و ارشاد در شورای تمبر و فعالان حوزه محیط‌زیست برگزار شد.»

این همه مسئولان ارشد کشور برای رونمایی از یک تمبر آن هم در شرایط امنیتی و جنگی و در حالی که فرودگاه های استان بوشهر هم تعطیل و رفت و آمد از استان فارس صورت می گیرد چه خروجی و دستاورد عینی و کمکی به حفاظت محیط زیست خواهد کرد؟ در همین عسلویه جنگل حرای چریف در حال خشکیدن است و آن را به پروژه گردشگری اختصاص داده اند و با لودر در دل جنگل حرا خاکبرداری و راه سازی کرده و سازه های با پایه های بتنی ساخته اند و موارد متعددی از این دست… که علیرغم بازتاب چندین باره رسانه ای، متولی و صاحبی پیدا نمی شود اما برای همایش رونمایی از یک تمبر این همه مسئول ارشد مملکت گردد هم می آیند و چنان تبلیغاتی می شود که گویی قطب آلایندگی صنعتی جهان را استاندارد و غیر آلاینده و صنعت پاک و سبز کرده اند. سازمان محیط زیست باید از شعارگرایی و آمریت به عاملیت و اقدامات بنیادی نجات بخشی برسد.

✓ «مدیریت پایدار منابع آب، مهار فرونشست زمین و گذار از خشکسالی»

آب باید مدیریتی واحد و یکپارچه و در مدیریت محیط زیست باشد در حالی که گرفتار چندصاحبی با سیاست گذاری های متناقض، در ستیز، غیرهمسو و غیر پاسخگوست و روز به روز آب کیمیاتر و کمیاب تر خواهد شد. وزارت نیرو به عنوان متولی آب با سدسازی های غیراصولی و بی رویه با آبفروشی تأمین هزینه می کند و هرچه بیشتر بفروشد درآمدش بیشتر. وزارت جهاد کشاورزی با سیاست خودکفایی و افزایش سطح زیر کشت و بارگذاری های بی رویه بر منابع آب، ابربحران آب را شدت و سرعت بخشیده در حالی که در برنامه پنج ساله توسعه بنا بر کاهش برداشت از منابع به ویژه سفره های زیرزمینی است. وزارتخانه های صمت و نفت و… هم هر کدام به نوعی و سلیقه ای بر منابع آب می تازند. وانگهی مدیریت باید بر مصرف آب باشد نه منابع آب. منابع آب با سرعت در حال فروکاستن است و با نگاه‌های منطقه ای و هر کسی از بهر خود با پروژه های انتقال آب بر دامنه و گستره ابربحران آب افزوده و به مرز بی بازگشت رسیده و در آستانه جنگ آبیم. فرونشست زمین با این سیاست گذاری های آبی نادرست غیرممکن است مگر تغییر رویکرد داده و مدیریت منابع آب با نگاه حفاظت محیط زیست باشد.

✓ «احیای تالاب ها، حفاظت از تنوع زیستی و زیست بوم های آبی»

خشکیدگی تالاب ها بدلیل بستن جریان های آبی اعم از دائمی و فصلی با سدسازی و سازه های آبخیزداری و و حذف حقابه محیط زیستی تالاب ها و حفر چاههای مجاز و غیرمجاز بی شمار پیرامون تالاب هاست و احیای تالابی که سالها خشکیده و حیات زیستی اش از بین رفته با آبگیری ناشی از سیلاب ممکن نیست مگر کاهش چشمگیر چاهها و برقراری حقابه پایدار محیط زیست تالاب تا این آبگیری و پرشدگی پایدار بماند و در پروسه ای چندساله زیست بوم تالاب احیا شود که هرچند اقداماتی هم در این راستا صورت گرفته اما ناترازی اقدامات با دلایل پدیداری خشکیدگی تالاب ها ناهمگون و در تقابل است.

✓ «نهضت ملی کاهش آلودگی پلاستیک، گسترش بازیافت و استقرار اقتصاد چرخشی».

در راستای ترویج فرهنگ حفظ محیط زیست به ویژه کاهش مصرف پلاستیک اقدامات ارزنده ای صورت گرفته و تغییرات محسوسی در رفتار آحاد جامعه رخ داده اما در بخش دولتی و غیرمردمی کمیت می لنگد. فرهنگ تفکیک پسماند خانگی رشد چشمگیری داشته ولی در بخش های دولتی، سازمانها، صنایع و شرکتها در حوزه تفکیک و بازیافت اقدامات اثرگذاری نمی بینیم. شهرداری ها و دهیاری ها، صنایع، شرکت ها و سازمانها مهمترین دستگاههایی هستند که می توانند در تحقق این هدف نقش آفرین باشند. صنایع و شرکت ها و سازمانها که با تولید انبوه پسماند قابل بازیافت و شهرداری ها به عنوان متولی امر جمع آوری، انتقال و دفن پسماند باید همکاری عاملانه داشته باشند و با بازیافت و تبدیل پسماند به سوخت و انرژی و کمپوست و… ضمن کمک به حفاظت محیط زیست، تولید ثروت کنند اما این «طلای کثیف» با حجم سرسام آور گردش مالی سالانه که می تواند یکی از منابع مهم خلق ثروت و کارآفرینی باشد، در بدترین شکل ممکن و از ابربحران های محیط زیستی کشور شده و کمتر سایت دفن پسماند استاندارد در کشور داریم و قاطبه آنها با حضور زباله گردها در سایت دفن پسماند، تولید شیرابه و زباله سوزی است (استان بوشهر در این زمینه نیز در وضعیت بسیار فاجعه بار و رها شدگی امور است) که می طلبد سازمان محیط زیست و وزارت بهداشت با این پدیده زشت و مهمترین کانون های آلایندگی برخورد قاطعانه داشته باشند و صرفاً به روی فرهنگ سازی و آموزش شهروندی بسنده نشود.

✓ «فرهنگ محیط زیست، مشارکت ملی، محیط زیست سالم»

فرهنگ محیط زیست را نمی توان یک شبه و تک ساحتی و آمرانه در جامعه نهادینه کرد. غالب شعارهای محیط زیستی نافرجام و بر زمین مانده است. چرا؟ چون نهادهای متولی خود قائل به پایبندی به تحقق شعارها و اهداف نیستند. از صرفه جویی در آب و برق و انرژی می گویند و کمتر ساختمان اداری و شرکتی و سازمانی حتی خانه های مدیران و کارکنان را می بینید که وسایل استاندارد با مصرف بهینه داشته باشند. مشارکت ملی محقق نخواهد شد مگر متولیان امر و ادارات و سازمانها و صنایع و… به صرفه جویی و مدیریت مصرف پایبند باشند و آنگاه از شهروندان انتظار داشت. فرهنگ محیط زیست را با عمل به شعارها می توان نهادینه کرد نه صرفاً شعاری و دستوری. با این تورم لحظه ای و فشارهای کمرشکن اقتصادی، دولت برای ترویج فرهنگ محیط زیست هزینه کند و با توزیع لوازم کاهنده و استاندارد و بسته های حمایتی و تشویقی هزینه کند و مطالبه این امور بر عهده سازمان محیط زیست است.

✓ قربانی کردن قانون با مسئولیت های اجتماعی صنایع

از مهمترین آفت های گریبانگیر محیط زیست در حوزه صنایع، رهاشدگی قانون و تعهدات الزام آور و غالب شدن فعالیت‌های حوزه مسئولیت های اجتماعی صنایع به عنوان راهبرد و جایگزین شدن با اجرای قوانین، استانداردها و تعهدات محیط زیستی صنایع است. صنایع حسب قانون و تعهد رسمی ملزم به پایبندی و رعایت استانداردهای محیط زیستی و فعالیت سبز و غیرآلاینده اند که این بخش یا رها شده و یا بسیار کم رنگ است و علیرغم آلاینده بودن در حوزه های مختلف، کمترین اقدامات اصلاحی و جبرانی دارند و تحت عنوان «مسئولیت های اجتماعی صنایع» با مبالغی ناچیز با مشارکت ادارات محیط زیست به کارهایی مانند نهال کاری یا پروژه های حمایتی از یک گونه زیستی پرداخته و گواهی های فعالیت سبز و حامی محیط زیست می گیرند که بسیار خوشایند صنایع است و به رویه ای تبدیل شده (که استان بوشهر به عنوان پیشتاز و نماد این روند است) و در حال فراگیری و همه گیری در تمامی صنایع کشور است و می طلبد که ریاست سازمان با جدیت به این موضوع ورود کند.

پایان سخن

بی گمان سازمان حفاظت محیط زیست کارهای خوبی کرده که جای قدردانی دارد اما بسنده، بنیادی، جبرانی و احیایی نبوده و سزاوار است برنامه ها، اهداف، تصمیمات و کوشش های سازمان حفاظت محیط زیست با چالش ها و بحران های دامنگیر محیط زیستی که نفس هایش به شماره افتاده و بسان مرغ نیم بسمل و بیمارِ در حال اعتذار است نه تنها همتراز بلکه بسیار بیشتر و پیشتر و مبتنی بر درمان ریشه های دردها باشد و کار از شعار، توصیه و همایش و کارهای خرد گذشته است.

سازمان حفاظت محیط زیست در جایگاه موجود اختیار عمل و قدرت چندانی ندارد و حیات خلوت دولت‌ها و وجه المصالحه بین دولتها و مجالس است و به همین سبب کارکردی آمرانه و توصیه گرانه دارد و به سبب نبود ضمانت و پشتوانه حمایتی، کارکرد نظارتی مقتدرانه و بازدارنده ندارد. مخاطب اصلی همه شعارها و برنامه های محیط زیستی خود سازمان محیط زیست است که نتوانسته به عنوان نهاد سیاست گذار و نظارتی، فصل الخطاب و مرجع باشد که با ارتقای جایگاهش به وزارت، قدرت اجرایی و نظارتی و بازدارندگی فوق العاده ای خواهد داشت. ریاست سازمان محیط زیست باید به ارتقای جایگاه این سازمان با پیوستن و یکپارچگی سازمان های حفاظت محیط زیست و منابع طبیعی و آبخیزداری و الحاق بخش آب و معدن از وزارت خانه های نیرو و صمت به تشکیلات جدید بکوشد تا «وزارت محیط زیست» راه اندازی شود تا با مدیریت یکپارچه برای همه ارکان محیط زیست تصمیم گیری و به رفتارهای جزیره ای، موازی کاری، چندگانگی رفتاری، تقابل های بین سازمانی و عدم پاسخگویی ها پایان دهد. محیط زیست ایران نیازمند یک انقلاب و دگردیسی رفتاری از انسان محوری به رویکرد حفاظتی عملگراست نه اینکح حفاظت فقط یک عنوان سازمانی باشد. رویه موجود بر ساختار تصمیم گیری و مدیریتی محیط زیست کشور نه تنها حفاظتی و احیاگری نیست بلکه شدت بخش وضعیت موجود و تسهیلگر تخریب بنیان های محیط زیست است.