چرا با وجود اینکه می‌دانیم کاری به نفع مانیست بتز آن را انجام می‌دهیم؟

روان‌شناسی تکاملی تلاش می‌کنند به این پرسش‌ها پاسخ دهد. انسان در طول تاریخ، موجودی منزوی نبوده است. زندگی در گروه، همکاری، پذیرفته شدن و برخورداری از حمایت دیگران، در بسیاری از موقعیت‌ها برای بقا و موفقیت او اهمیت داشته است. به همین دلیل، حساسیت به قضاوت دیگران، نیاز به تعلق اجتماعی و توجه به جایگاه خود در گروه می‌توانند بخشی از زمینه‌های روان‌شناختی رفتار انسان باشند.

اهمیت این شناخت در زندگی امروز چیست؟

وقتی ریشه برخی واکنش‌های خود را می‌شناسیم، فرصت پیدا می‌کنیم میان احساس و رفتارمان فاصله‌ای آگاهانه ایجاد کنیم.

در واقع، شناخت منشأ رفتارها می‌تواند به کاهش سوءتفاهم‌ها، بهبود روابط، افزایش خودآگاهی، کنترل واکنش‌های هیجانی و تصمیم‌گیری سنجیده‌تر کمک کند. همچنین به ما یادآوری می‌کند که رفتار دیگران را نباید همیشه با برچسب‌هایی مانند ضعف شخصیت، بی‌منطقی یا بدذاتی توضیح دهیم؛ گاهی شناخت شرایط روان‌شناختی و اجتماعی، درک عمیق‌تری از رفتار انسان به دست می‌دهد.

اما در اینجا باید به یک تمایز اساسی توجه کنیم: توضیح دادن یک رفتار با توجیه کردن آن تفاوت دارد.

اگر ریشه تکاملی ترس، خشم، رقابت، پرخاشگری یا تمایل به برتری‌جویی را بشناسیم، به این معنا نیست که این رفتارها همیشه درست یا پذیرفتنی هستند. تکامل درباره چگونگی شکل‌گیری برخی گرایش‌ها توضیح می‌دهد، نه درباره اینکه انسان چگونه باید زندگی کند.

انسان فقط مجموعه‌ای از غرایز و واکنش‌های به‌ارث‌رسیده نیست. او توانایی اندیشیدن، یادگیری، بازنگری در رفتار و انتخاب آگاهانه دارد. بنابراین، حتی اگر نتوانیم از شکل‌گیری یک احساس جلوگیری کنیم، می‌توانیم درباره نحوه پاسخ دادن به آن تصمیم بگیریم. احساس خشم ممکن است ناخواسته پدیدار شود، اما پرخاشگری انتخابی است که باید مسئولیت آن را پذیرفت. احساس رقابت ممکن است در ما شکل بگیرد، اما تحقیر دیگران یا مانع‌تراشی در مسیر پیشرفتشان را نمی‌توان صرفاً با طبیعت انسان توجیه کرد.

شاید یکی از مهم‌ترین دستاوردهای شناخت علمی انسان همین باشد: به جای آنکه خودمان یا دیگران را صرفاً قضاوت کنیم، ابتدا بپرسیم چرا چنین رفتاری شکل گرفته است؛ سپس از خود بپرسیم با آگاهی از این علت، چه رفتاری را انتخاب می‌کنیم؟

شناخت ریشه‌ها می‌تواند آغاز تغییر باشد، اما تغییر بدون مسئولیت‌پذیری اتفاق نمی‌افتد.

از ژن‌ها تا مم‌ها؛ تکثیر ایده‌ها در جهان انسان

ریچارد داوکینز در کتاب ژن خودخواه، منتشرشده در سال ۱۹۷۶، اصطلاح «مم» (Meme) را برای طرح ایده‌ای درباره انتقال فرهنگی به کار برد. او پیشنهاد کرد که همان‌گونه که ژن‌ها از راه سازوکارهای زیستی نسخه‌برداری و منتقل می‌شوند، برخی واحدهای اطلاعات فرهنگی نیز می‌توانند از ذهنی به ذهن دیگر منتقل شوند؛ از طریق تقلید، آموزش، زبان و دیگر شکل‌های ارتباط.

مم می‌تواند یک ایده، عبارت، ملودی، شیوه انجام کار، رسم اجتماعی یا الگوی رفتاری باشد که میان افراد انتشار می‌یابد. برای مثال، یک ضرب‌المثل ممکن است از نسلی به نسل دیگر منتقل شود؛ شیوه‌ای برای آموزش کودکان می‌تواند در خانواده‌ها و مدرسه‌ها گسترش یابد؛ یا یک ایده علمی ممکن است با انتشار کتاب، سخنرانی و گفت‌وگو به هزاران نفر برسد.

در این چارچوب، انتقال فرهنگی فقط به فرزندان زیستی محدود نیست. انسان می‌تواند دانسته‌ها و تجربه‌های خود را به افرادی منتقل کند که هیچ نسبت خانوادگی یا ژنتیکی با او ندارند. یک آموزگار، نویسنده، کتابدار یا پژوهشگر ممکن است با آموزش یک ایده، در شکل‌گیری نگرش و رفتار شمار زیادی از افراد نقش داشته باشد.

ما وارث گذشته‌ایم، اما اسیر آن نیستیم

روان‌شناسی تکاملی به ما یادآوری می‌کند که انسان جدا از تاریخ زیستی خود شکل نگرفته است. برخی از واکنش‌های ما ممکن است با گذشته تکاملی‌مان ارتباط داشته باشند و برخی دیگر از تجربه‌ها، فرهنگ و شرایط زندگی امروز تأثیر بگیرند.

اما شناخت گذشته به معنای تسلیم‌شدن در برابر آن نیست.

ممکن است از طردشدن بترسیم، خودمان را با دیگران مقایسه کنیم یا به لذت فوری گرایش داشته باشیم. بااین‌حال، می‌توانیم احساساتمان را بررسی کنیم، باورهایمان را به پرسش بکشیم، محیطمان را تغییر دهیم و درباره رفتارمان آگاهانه‌تر تصمیم بگیریم.

ما نمی‌توانیم تاریخ تکامل انسان را تغییر دهیم، اما می‌توانیم درباره آن بیاموزیم و در انتخاب‌های امروز خود مسئولانه‌تر عمل کنیم.

شاید پرسش اصلی این نباشد که چرا ذهن ما گاهی به شیوه‌ای خاص واکنش نشان می‌دهد؛ بلکه این باشد که پس از شناخت آن واکنش، چه تصمیمی می‌گیریم.

شناخت ریشه‌های رفتار، آغاز خودشناسی است؛ اما انتخاب آگاهانه، اخلاق و یادگیری‌اند که به این شناخت جهت می‌دهند.