درخت از ارزشمندترین گونه های زیستی و درختکاری از بهترین کارها تا جایی که نزد ایرانیان کاری مقدس است و هر ساله در ایران درختکاری های گسترده با نام ها و عناوین مختلف در قالب طرح های درختکاری انجام می گیرد که بررسی های میدانی نشان از شکست این طرح ها علیرغم هزینه های هنگفت است و متولیان امر همچنان بر این کار پایفشاری دارند. در این نوشتار به واکاوی چرایی ناکامی و شکست طرح های درختکاری در ایران و ضرورت بازنگری و اصلاح رویه موجود در اجرای طرح‌های درختکاری پرداختیم.

۱️⃣ بر این باورم که بنیان و مبنای درختکاری باید بر سه اصل: «چه بکاریم؟، کجا بکاریم؟ و کی بکاریم؟» استوار باشد که آن را «سه گانه طلایی کاشت» نامیده ام و باورمندم که همین سه گانه، گمشده طرح های درختکاری است و هیچ درختکاری موفق نخواهد بود مگر بر پایه این سه گانه باشد.

۲️⃣ چه بکاریم؟ مهمترین پرسش است چرا که گزینش نوع گونه بسیار مهم است و نمی توان هر درختی را هرکجا کاشت. طرح های درختکاری با باغداری متفاوت است و باید مبتنی بر اقلیم هر منطقه باشد و در هر منطقه باید صرفاً گونه های بومی و سازگار با اقلیم همان منطقه باشد و از کاشت گونه های غیر بومی پرهیز شود چون نیاز آبی بیشتر، پایداری و تاب آوری کمتر و ضریب خطای بالاتری دارد. گونه های بومی هوشمندانه خود را با اقلیم منطقه هماهنگ می کنند هرچند گونه های غیر بومی همچون کهور پاکستانی، کنوکارپوس، اکالیپتوس، ویکتوریا و… که در مناطق جنوبی کشور مقاومت می کنند اما بدلیل نیازهای آبی زیاد و تکثیر راحت‌تر سبب غالب شدن در منطقه و جایگزینی و تغییر تنوع زیستی گونه های بومی در بلند مدت می گردد.

۳️⃣ کجا بکاریم؟ مهمترین رکن و بزرگترین چالش طرح های درختکاری است. هر زمین و جای خالی از درختی را نباید درخت کاشت. پراکنش و جغرافیای جنگلی حکایت از یک نظام پیچیده، حسابگر و هوشمند است و هر جایی درخت نمی روید و این خالی از پوشش درختی بودن، اتفاقی و بی حساب و کتاب نیست که بشر بخواهد آن را جبران کند. جایی که نشانی از درخت نیست و یا پوشش تُنُک و کم شمار دارد و یا عرصه های دشت و کوهستانی خالی از درخت ناشی از مهندسی طبیعت بر پایه اقلیم است که خداوند جهان آفرین آن را چنین بنیان نهاده و نباید در آن دستکاری و تخم و عمل ضایع کرد. باید به این نگاه سطحی نگر و ضدمحیط زیستی که هر زمین خالی از درخت را درختکاری کرد، پایان دهیم و طرح درختکاری را مختص احیای جنگل‌های از دست رفته و تاراج شده کرد نه اینکه جنگل‌ها را بیابان و بیابان و مناطق خالی از درخت را درختکاری کنیم که هر دو زیست بوم جنگلی و بیابانی را نابود کند.

۴️⃣ کی بکاریم؟ مناطق مختلف دارای اقلیم متفاوتند و روز درختکاری در اقلیم های مختلف باید یکسان و یک روز نباشد. روز درختکاری در اسفندماه برای مناطق شمال شرقی، شمالی، شمال غربی، غربی و زاگرسی مناسب است اما در جنوب غربی، جنوب، جنوب شرقی، شرق و مرکزی ایران بدترین زمان ممکن است چون در آستانه گرمای سوزانیم و تا نهال کاشته شده بخواهد جان بگیرد و رشد کند گرما و آفتاب سوزان و خشکی هوا و حذف رطوبت زمین سبب مرگ و میر درصد بسیار زیادی از نهال ها خواهد شد و باید روز درختکاری مناطق گرمسیری در آبان ماه باشد تا چندماه پاییز و زمستان و خنکای هوا و بارش ها سبب رشد خوب و پایداری نهال ها باشد و بخاطر بسپاریم که این مناطق، اقلیمی بسیار شکننده دارند و کمتر مکان مناسب کاشت درخت دارند و از پویش ها و نهضت های درختکاری و طرح های این چنینی خودداری شود و در جانماییِ مناسبِ درختکاری دقت فراوان شود.

۵️⃣ در پی زیاده خواهی های بشر آزمند و برداشت های فاجعه بار از منابع آبی و فرورفتن سطح ایستابی سفره های زیرزمینی، کاهش میزان بارندگی و بی نظمی بارشی، حذف رطوبت سطحی زمین و خشکی لایه های زیرسطحی تا سفره های زیرزمینی، زمین همچون گذشته مهیای رویش درخت نیست و حتی گونه های موجود هم برای بقا به چالش افتاده و در بیشتر مناطق و هرجا که سفره های زیرزمینی پایین تر رفته، درختان قدیمی هم در حال خشکیدن هستند بنابراین طرح های درختکاری اگر پروژه ای و دارای متولی نگهداشت نباشند در همان ماه‌های نخست از بین می روند و کمتر نهالی درخت می شود و در طرح های پروژه ای هم پس از پایان پروژه که یک تا سه ساله می باشند و نهال ها با آبیاری منظم دوره ای رشد مناسبی کرده اند دچار تنش و مرگ و میر زیادی شده و بخش اندکی بصورت پراکنده باقی می مانند چون رطوبت حذف شده و آبخوانها نیز بسیار پایین رفته اند و درخت توان ماندگاری نخواهد داشت.

۶️⃣ از دیگر چالش های طرح درختکاری کاشت از طریق نهال کاری است. نهال هایی که در شرایط گلخانه ای و یا آزاد اما در خاک مناسب، آب شیرین، نگهداشت و آبیاری دوره ای منظم رشد کرده را یکباره به طبیعت برده و در جاهای مختلف با ارتفاع و فشار هوای متفاوت و شرایطی کاملاً متفاوت با دوره رشد نهال می کاریم که دچار تنش های محیطی و تنش کم آبی شده و همین عامل تلف شدن بسیاری از نهال هاست.

۷️⃣ کاشت درست نهال به گونه ای که به ریشه و تراکم خاک گلدانی نهال آسیبی نرسد بسیار مهم و از اساسی ترین عوامل زنده ماندن نهال است و چون طرح های درختکاری مردم محور و با مشارکت گروه‌ها و اقشار و سنین مختلف است و بر کاشت نهال نظارت دقیقی نیست، درصد قابل توجهی از آمار مرگ و میرها در طرح های درختکاری ناشی از همین عامل است.

۸️⃣ طرح های درختکاری غالباً در عرصه های مرتعی اعم از دشت و کوهستانی انجام می گیرد که هرچند از نظر منابع آبی فقیر است اما از منظر پوشش مرتعی بسیار غنی و ارزشمندند و همین درختکاری ها سبب نابودی مراتع و فقر تنوع زیستی مرتعی اعم از گیاهی و جانوری خواهد شد و خسارتی که به طبیعت و محیط زیست می رساند بیش از ارزشی است که درخت دارد و از نظر حفاظت محیط زیستی نباید یک زیستگاه (مرتع) با تنوع زیستی بسیار ارزشمند را قربانی درختکاری کرد و هم درختکاری شکست بخورد و هم مرتع نابود و تنوع زیستی فقیر شود.

۹️⃣ جنگل زیستگاهی ارزشمند با گونه های بی شمار زیستمندی گیاهی و جانوری و سیستمی پیچیده و متنوع است و منحصر به درخت نیست و با درختکاری نمی توان جنگل آفرید. جنگل با مجموعه زیستمندانش جنگل است نه تنها با درخت. کاشت درخت در جای نامناسب سبب اسیدی شدن و فقر خاک، کم شدن پوشش گیاهی، سفت شدن و نفوذناپذیری خاک، شسته شدن زمین و افزایش فرسایش خاک و شدت گیری سیلاب ها می شود بنابراین درختکاری های بی رویه و غیرعلمی در جاهای نامناسب به شدت زیانبار است.

🔟 در استان بوشهر طرح‌های درختکاری غالباً رفع تکلیفی، بدون نیازسنجی و صرفاً آماری است. بازدیدهای میدانی از طرح های درختکاری در استان بوشهر گواه عدم برنامه ریزی دقیق و همه جانبه نگر است. شاخص هایی همچون اهداف طرح، انتخاب گونه های مناسب در منطقه مناسب، عدم برآورد دقیق نیاز آبی گونه ها در مناطق مختلف و محدودیت های منابع تأمین آب، عدم حفاظت از درختان کاشته شده، بازه زمانی نامناسب طرح ها (معمولاً کوتاه مدت اند) و… رعایت نمی شود و عمدتاً در عرصه های مرتعی غنی با پوشش و تنوع گونه ای بسیار عالی، درختکاری شده آنهم گونه های غیر بومی و تهاجمی با نیاز آبی بالا در این منطقه گرم و کم باران.

۱️⃣۱️⃣ آنچه در استان بوشهر مشهود است کاشت درختان در قالب پروژه های پیمانکاری و طرح های جهادی و نهضتی و مشارکت همگانی است اما در حوزه نگهداشت، بدون متولی و غالباً مقطعی و رهاشده است. کاشت درخت شاید آسان و ساده به نظر برسد اما بسیار فنی و حساس و علمی است که اگر رعایت نشود نتیجه ای جز شکست نخواهد داشت. فقدان نظام پایش و ارزشیابی دقیق و پیوسته و عدم مستندسازی از شکست یا موفقیت طرح های درختکاری اجرا شده سبب شده تا معایب و ایرادات شناسایی نگردد و نتوان به الگوی دقیق و استاندارد برای طرح های درختکاری رسید.

۲️⃣۱️⃣ در گستره جغرافیای استان بوشهر گونه های درختی بومی فراوانی وجود دارد که در برخی جاها کم شمار و تُنُک است اما جاهایی هم بصورت متراکم همچون جنگل های کُنار، بادام زارها، رویشگاه های گز، استبرق، انجیر، بنه، کُلخُنگ و حتی رویشگاه های انار شیطان و آکاسیا آلبیدا وجود دارد که بیشتر آنها با بی توجهی و رهاشدگی، در شرایط نامطلوب و برخی گونه ها در معرض انقراضند و رواست که با تغییر رویکرد، درختداری بر درختکاری مقدم باشد و ناترازی در بودجه نگهداشت و درختداری با پروژه های درختکاری را برطرف و با رویکرد نگهداشت محوری به حفظ و احیای پوشش های درختی ارزشمند بومی همت گمارند و کاشت گونه های غیر بومی را پایان دهند و بیش از پیش مراتع ارزشمند استان را قربانی پروژه های درختکاری غیربومی نکنند.

فرجام سخن؛
درخت و درختکاری بسیار ارزشمند است اما اگر علمی و بر پایه اصول و ساختار محیط زیست و قوانین حاکم بر طبیعت نباشد نه تنها کمکی به محیط زیست و احیای طبیعت نکرده بلکه سبب دستکاری های بی رویه در ساختار منظم، قاعده مند و موزون آن می شود. با بازنگری و اصلاح سیاست گذاری های کلان حوزه محیط زیست و منابع طبیعی باید از پروژه مداری، آمارگرایی و انسان محوری به پایبندی به اصول، ساختار و ساز و کار محیط زیست برسیم و از اقدامات بر هم زننده نظام طبیعت خودداری شود. طبیعت و محیط زیست یک سیستم طبیعی زنده، پویا، بسیار هوشمند، به هم پیوسته و در هم تنیده است که اگر همه ارکان و عناصر و بخش ها درست و دقیق کار کنند این سیستم زنده و کارآمد است وگرنه بر هم خوردن تعادل بین بخشی و همبستگی آن پیامدهای ناگواری دارد و گونه ای که از این دستکاری ها و برهم زدن نظم طبیعت بیشترین آسیب ها و خسارت ها را می بیند همانا انسان است. بخاطر بسپاریم که طبیعت دارای سیستم خودپایشی و خودکنترلی است و توان بازتولید و احیای خود دارد و بزرگترین یاریگری بشر به طبیعت و محیط زیست، دخالت نکردن در ساختار و ساز و کار طبیعت است.

شایسته و سزاوار است که متولی منابع طبیعی استان بوشهر روند پروژه های درختکاری در استان را شفاف سازی کند که تا کنون در قالب چند پویش و پروژه و چه میزان بودجه، در چه سطحی(هم در خشکی و عرصه های مرتعی و هم آبی و حراکاری)، چه تعدادی چه گونه هایی کاشته شده و چند درصد موفق بود است و اکنون در چه وضعیتی هستند؟ آنچه مشهود است وضعیت نامطلوب عرصه های مرتعی و پهنه های با پوشش درختی گونه های بومی است تا جایی که گونه هایی همچون انارشیطان، آکاسیا آلبیدا، انجیر، بادام، بنه و کُلخُنگ و گز در حال انقراضند و در پاره ای مناطق گونه های غیربومی به ویژه کهور پاکستانی که بدلیل غیربومی و مهاجم بودن خطراتی برای حذف گونه های زیستی دارند و کمتر گونه بومی دیده می شود که این با مهمترین هدف طرح های درختکاری یعنی حفظ و احیای تنوع زیستی در تضاد است.